Έγγραφα · 31 Ιανουαρίου 2000
Διακήρυξη του κινήματος
«Για την Αναγέννηση της Ορθοδοξίας».
Η Διακήρυξη του Κοινωνικού Κινήματος «Για την Αναγέννηση της Ορθοδοξίας» για την πνευματική κρίση της Ορθοδοξίας στη Ρωσία και για τις δεκαπέντε θέσεις της εκκλησιαστικής μεταρρύθμισης.
Η Ορθοδοξία στη Ρωσία βρίσκεται σήμερα σε κατάσταση βαθαίνουσας πνευματικής κρίσης, της οποίας οι ρίζες φτάνουν βαθιά στην πολυαιώνια ιστορία μας.
Την κακή πνευματική κατάσταση της Εκκλησίας την επισήμαναν σχεδόν πρώτοι οι μεγάλοι Ρώσοι συγγραφείς. Ας θυμηθούμε έστω τα λόγια του Φ. Μ. Ντοστογιέφσκι: «Η Ρωσική Εκκλησία βρίσκεται σε παράλυση από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου». Ας θυμηθούμε τον Ι. Σ. Ακσάκοφ: «Δεν θα αναστηθεί ούτε ο ρωσικός ούτε ο σλαβικός κόσμος, δεν θα βρει ακεραιότητα και ελευθερία, όσο η Εκκλησία θα παραμένει σε τέτοια νέκρωση». Ας θυμηθούμε το πικρό συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε ο πιο προσεκτικός και ευσυνείδητος μελετητής της εκκλησιαστικής ζωής της πατρίδας μας, ο Ν. Σ. Λεσκόφ: «Η Ρωσία βαπτίστηκε, αλλά δεν φωτίστηκε».
Οι δρόμοι εξόδου από αυτή την κρίση και οι δυνατότητες ανακαίνισης της Εκκλησίας απασχόλησαν έντονα τη σκέψη εξεχόντων Ρώσων στοχαστών: του Β. Σ. Σολοβιόφ, του πρωθιερέα Σ. Μπουλγκάκοφ, του Σ. Λ. Φρανκ, του Γ. Π. Φεντότοφ. Δυστυχώς, όλη αυτή η πλουσιότατη κληρονομιά της χριστιανικής σκέψης, που θα μπορούσε να αποτελέσει το θεμέλιο μιας γνήσιας αναγέννησης της Ορθοδοξίας στη Ρωσία, μένει στην ουσία αναξιοποίητη. Η σημερινή ηγεσία του Πατριαρχείου Μόσχας τής δείχνει είτε παγερή αδιαφορία είτε απροκάλυπτη εχθρότητα· φτάνει μάλιστα σε δημόσιες πυρές, στις φλόγες των οποίων χάνονται βιβλία Ρώσων ορθόδοξων θεολόγων και φιλοσόφων αναγνωρισμένων από όλο τον κόσμο.
Στις αρχές του 20ού αιώνα τα προβλήματα της αναγέννησης της Εκκλησίας αρχίζει να τα συζητά ενεργά ο ορθόδοξος κλήρος. Ανώτατοι ιεράρχες της Εκκλησίας ζήτησαν την ταχύτερη σύγκληση Τοπικής Συνόδου, η οποία θα ξεκινούσε τις πολυπόθητες εκκλησιαστικές μεταρρυθμίσεις.
Το 1905 ιδρύθηκε στην Πετρούπολη η «Ένωση Εκκλησιαστικής Ανακαίνισης», που ένωσε ιερείς και λαϊκούς ειλικρινά προβληματισμένους για τη μοίρα της Ορθοδοξίας στη Ρωσία.
Ήρθε επιτέλους η ώρα να ειπωθεί η αλήθεια για εκείνους που επί πολλές δεκαετίες αποκαλούνται «ανακαινιστές», προσδίδοντας υποτιμητικό νόημα στην καινοδιαθηκική έννοια της «ανακαίνωσης». Ήρθε η ώρα να αναγνωριστεί ότι πολλές από τις ιδέες τους ήταν θεολογικά δικαιολογημένες και επιτακτικά αναγκαίες.
Στη βάση αυτού του πνευματικού κινήματος βρισκόταν η πεποίθηση ότι χρειάζονται: πραγματικός χωρισμός της Εκκλησίας από το κράτος, απελευθέρωσή της από την κρατική κηδεμονία, αποκέντρωση της εκκλησιαστικής διοίκησης, καθιέρωση συνοδικής διοίκησης μέσω δημοκρατικά εκλεγμένων Εκκλησιαστικών Συνόδων, Επισκοπικών Συνεδρίων και Ενοριακών Συνελεύσεων κλήρου και λαϊκών, υποχρεωτική εκλογή επισκόπων και ιερέων, οικονομική διαφάνεια των εκκλησιαστικών οργανισμών όλων των επιπέδων, καθώς και ενεργή συμμετοχή της Εκκλησίας στη ζωή της κοινωνίας, στην κοινωνική διακονία, στη μόρφωση και την ηθική αγωγή του λαού.
Στον τομέα της λειτουργικής μεταρρύθμισης προτεινόταν να εισαχθεί η ζωντανή ρωσική γλώσσα στη θέση της δυσνόητης σλαβονικής, η τέλεση των ακολουθιών με ανοιχτή την Ωραία Πύλη και η εκφώνηση των «μυστικών» ευχών μεγαλοφώνως.
Σύμφωνα με τον 4ο κανόνα της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου, που ορίζει τους μονάζοντας «μήτε ἐκκλησιαστικοῖς μήτε βιωτικοῖς παρενοχλεῖν πράγμασιν ἢ ἐπικοινωνεῖν, καταλιμπάνοντας τὰ ἴδια μοναστήρια», το ανακαινιστικό κίνημα της πρώτης γενιάς πρότεινε να καταργηθεί το μοναστικό μονοπώλιο της εξουσίας στην Εκκλησία. «Ο μοναχισμός των επισκόπων», έγραφε ο Α. Δ. Ακσάκοφ, «αποτελεί στην Εκκλησία φαινόμενο... αντικανονικό». Η μοναχική διακονία απαιτεί ησυχία, θεωρία, απομάκρυνση από τη βιοτική τύρβη. Η αρχαία Εκκλησία έθετε τον μοναχικό αγώνα πάνω από τον ιερατικό και τον αρχιερατικό, και γι᾿ αυτό δεν επέτρεπε την παράβαση των μοναχικών όρκων χάριν της αρχιερωσύνης.
Μετά την Επανάσταση του Φεβρουαρίου 1917 συγκλήθηκε επιτέλους και άρχισε τις εργασίες της η Τοπική Σύνοδος της Πανρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Όμως στις τρεις συνόδους της πρόλαβε να πραγματοποιήσει μόνο ένα μέρος των επιτακτικών μεταρρυθμίσεων. Τον Σεπτέμβριο του 1918, υπό την πίεση των μπολσεβίκων, η Σύνοδος σταμάτησε τις εργασίες της.
Παρ᾿ όλα αυτά η Σύνοδος πρόλαβε να λάβει μερικές πολύ σημαντικές αποφάσεις που υλοποιούσαν το πρόγραμμα των εκκλησιαστικών μεταρρυθμίσεων, ειδικότερα: νέους κανονισμούς, νέες συνοδικές δομές για όλη την Εκκλησία, από τον Πατριάρχη (που αναγνωρίστηκε μόνο ως πρώτος μεταξύ ίσων αρχιερέων) έως τις αυτοδιοικούμενες ενορίες, με ευρεία πρωτοβουλία του απλού κλήρου και των λαϊκών σε όλα τα εκκλησιαστικά επίπεδα και με την εκλογική αρχή για την ανάδειξη επισκόπων και κληρικών.
Καθιερώθηκε η τακτική σύγκληση Τοπικών Συνόδων τουλάχιστον μία φορά ανά τριετία, και των επισκοπικών και ενοριακών συνελεύσεων ακόμη συχνότερα, και κατοχυρώθηκε στις ενορίες το κυριαρχικό δικαίωμα ιδιοκτησίας σε όλη την κινητή και ακίνητη περιουσία (το κτίριο του ναού και όλη την εκκλησιαστική περιουσία).
Την ίδια εποχή άρχισε να δυναμώνει το ανακαινιστικό κίνημα. Η μετέπειτα πορεία του όμως ήταν τραγική. Από τη μια πλευρά, άρχισε να εφαρμόζει τις αναγκαίες εκκλησιαστικές μεταρρυθμίσεις, για τις οποίες ένας από τους ηγέτες των ανακαινιστών, ο Αλέξανδρος Ββεντένσκι, έλεγε: «Χρειάζεται λειτουργική δημιουργία, προσέγγιση της λειτουργικής γλώσσας στη ζωή, απελευθέρωση του ανθρώπινου στοιχείου στην κοινωνία με τον Θεό... απόρριψη του επίπλαστου και του τυπικού, εμβάθυνση στην εσωτερική κατανόηση της θρησκείας. Πρέπει ο κλήρος να βγει από το αρχαιολογικό μουσείο στον δρόμο της ελεύθερης θρησκευτικής ζωής και να κατανοήσει την αληθινή ουσία της θρησκείας. Η σωτηρία της Εκκλησίας βρίσκεται στην έξοδό της στον κόσμο, όχι στην ακινησία μέσα σε θρησκευτικό ύπνο. Η ζωή θα μας αναγκάσει να το πιστέψουμε!».
Από την άλλη πλευρά, η ηγεσία των ανακαινιστών δεν μπόρεσε να αποφύγει την ακραία δουλοπρέπεια και χρησιμοποιήθηκε επιδέξια από το κομμουνιστικό κόμμα και την GPU για την υπονόμευση της Εκκλησίας από μέσα, για το σχίσμα και για τον αγώνα κατά της πατριαρχικής Εκκλησίας και προσωπικά κατά του Πατριάρχη Τύχωνος. Έτσι το ανακαινιστικό κίνημα δυσφημίστηκε στα μάτια των πιστών και οι εκκλησιαστικές μεταρρυθμίσεις ήταν καταδικασμένες σε αποτυχία.
Δίπλα σε βαθιά ιδεολόγους και ζηλωτές υποστηρικτές των μεταρρυθμίσεων, όπως ο επίσκοπος Αντωνίνος (Γκρανόφσκι) και ο ιερέας Αλέξανδρος Μπογιάρσκι, συμμετείχαν στο Κίνημα και ευθέως πράκτορες της GPU, όπως ο ιερέας Βλαδίμηρος Κρασνίτσκι. Με τις μοχθηρές επιθέσεις τους κατά του Πατριάρχη Τύχωνος, του Μητροπολίτη Πετρούπολης Βενιαμίν και των συνεργατών του, που δικάστηκαν και εκτελέστηκαν στην υπόθεση της κατάσχεσης των εκκλησιαστικών κειμηλίων, και με τη συνεργασία τους με τη θεομάχο εξουσία, πρόσωπα σαν τον Κρασνίτσκι κατέστρεψαν κάθε προσπάθεια για ανακαίνιση και πνευματική αναγέννηση της Ορθοδοξίας στη Ρωσία.
Αφού συνέτριψαν την πατριαρχική Εκκλησία του Τύχωνος στη δεκαετία του 1930, οι μπολσεβίκοι στράφηκαν και κατά των πρώην προστατευομένων τους, των ανακαινιστών. Η τύχη τους κρίθηκε οριστικά μετά το 1946, όταν περίπου 500 ανακαινιστικές ενορίες που είχαν απομείνει διαγράφηκαν από τις κρατικές αρχές και παραδόθηκαν με τη βία στο Πατριαρχείο Μόσχας.
Την απόπειρα ορθόδοξης ανακαίνισης και αναγέννησης των αρχών του 20ού αιώνα τη ματαίωσαν οι μπολσεβίκοι, που προσωρινά πόνταραν στη στήριξη του ανακαινιστικού κινήματος στον αγώνα τους κατά της Εκκλησίας του Τύχωνος. Πέτυχαν τριπλό αποτέλεσμα: 1) να διασπάσουν την Εκκλησία, 2) να αποδυναμώσουν την πνευματική και πολιτική της επιρροή στον λαό και 3) να δυσφημίσουν στα μάτια του πιστού λαού καθετί που σχετίζεται με τα ζητήματα της ανακαίνισης της Εκκλησίας.
Αλλάζοντας απότομα την πολιτική του απέναντι στη θρησκεία το 1943, ο Στάλιν ποντάρισε στο πιο αρχαϊκό, απολιθωμένο (και σύμφωνο με την πολιτική του γραμμή) φιλοαυτοκρατορικό συνοδικό πρότυπο Εκκλησίας. Επικεφαλής της έγινε σύντομα ο αντίπαλος της εκκλησιαστικής μεταρρύθμισης Αλέξιος Α΄ (Σιμάνσκι).