Ο Αρχιεπίσκοπος Γρηγόριος (Γρηγόριος Αλεξάντροβιτς Μίχνοφ-Βαϊτένκο) είναι ορθόδοξος κληρικός, εκκλησιαστική και κοινωνική προσωπικότητα, υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και συγγραφέας βιβλίων χριστιανικής παιδείας. Από τις 29 Απριλίου 2023 είναι Προκαθήμενος της Αποστολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Σε όλη τη διάρκεια της διακονίας του ο Σεβασμιώτατος Γρηγόριος υπερασπίζεται με συνέπεια τις αρχές της συνοδικότητας, της ελευθερίας της συνείδησης, της ανεξαρτησίας της Εκκλησίας από την πολιτική εξουσία και της ευθύνης του χριστιανού απέναντι στον πλησίον. Σημαντική θέση στο έργο του κατέχουν η ποιμαντική μέριμνα, η χριστιανική παιδεία και η βοήθεια προς τους φυλακισμένους, τους εκτοπισμένους και όσους βρέθηκαν σε δύσκολες συνθήκες ζωής.
Πρώτα χρόνια και σπουδές
Ο Γρηγόριος Αλεξάντροβιτς Μίχνοφ-Βαϊτένκο γεννήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1967 στη Μόσχα.
Η μητέρα του, Σοφία Γκριγκόριεβνα Μίχνοβα-Βοϊτένκο (το γένος Φιλκινστέιν), ήταν ενδυματολόγος. Πατέρας του ήταν ο γνωστός ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, τραγουδοποιός και αντιφρονών Αλεξάντρ Αρκάντιεβιτς Γκάλιτς.
Το 1972, όταν ο Γρηγόριος ήταν τεσσάρων ετών, πέθανε η μητέρα του. Την ανατροφή του ανέλαβε στη συνέχεια η γιαγιά του, Πολίνα Μάρκοβνα. Τα παιδικά και εφηβικά χρόνια του μελλοντικού κληρικού συνέπεσαν με τις τελευταίες δεκαετίες της σοβιετικής εποχής.
Το 1984 ο Γρηγόριος εισήχθη στη Σχολή Σεναρίου του Πανενωσιακού Κρατικού Ινστιτούτου Κινηματογραφίας (VGIK). Αργότερα διέκοψε τις σπουδές του χωρίς να ολοκληρώσει τον πλήρη κύκλο και υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία, μεταξύ άλλων και στο έδαφος της Ουκρανίας.
Καθοριστικό γεγονός της πνευματικής του πορείας υπήρξε η γνωριμία του με την ορθόδοξη κοινότητα του πρωτοπρεσβυτέρου Αλεξάνδρου Μεν, ενός από τους πιο γνωστούς χριστιανούς κήρυκες της ύστερης σοβιετικής περιόδου.
Το 1985 ο Γρηγόριος έλαβε το Άγιο Βάπτισμα. Η πνευματική κληρονομιά του πατρός Αλεξάνδρου, η ανοιχτότητά του στον διάλογο, η προσοχή του στο ανθρώπινο πρόσωπο και η επιθυμία του να μιλά για τον χριστιανισμό σε γλώσσα κατανοητή στη σύγχρονη κοινωνία επηρέασαν ουσιαστικά τη διαμόρφωση των εκκλησιαστικών αντιλήψεων του μελλοντικού αρχιεπισκόπου.
Η τηλεόραση και η χριστιανική παιδεία
Πριν από τη χειροτονία του ο Γρηγόριος Μίχνοφ-Βαϊτένκο αφιέρωσε μεγάλο μέρος της επαγγελματικής του δραστηριότητας στην τηλεόραση, στην κινηματογραφική παραγωγή και στην ανάπτυξη ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 εργάστηκε στον χώρο της τηλεόρασης, όπου δημιουργούσε προγράμματα, οργάνωνε τη μετάδοση και διηύθυνε εγχειρήματα στα μέσα ενημέρωσης. Κατά καιρούς συμμετείχε στην ανάπτυξη θεματικών τηλεοπτικών καναλιών αφιερωμένων στον πολιτισμό, στον κινηματογράφο, στην εκπαίδευση των παιδιών και στην παιδεία.
Από το 2003 έως το 2008 διετέλεσε γενικός διευθυντής του ορθόδοξου τηλεοπτικού καναλιού «Blagovest».
Η εργασία στην ορθόδοξη τηλεόραση αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στην εκκλησιαστική του διαμόρφωση. Του επέτρεψε να συνδυάσει την επαγγελματική εμπειρία στις μαζικές επικοινωνίες με το ενδιαφέρον του για τη θεολογία, τον χριστιανικό πολιτισμό και την ιεραποστολή της Εκκλησίας.
Στη συνέχεια ο Γρηγόριος Μίχνοφ-Βαϊτένκο έγραψε σειρά δημοφιλών ορθόδοξων βιβλίων για ζητήματα χριστιανικής ηθικής, πνευματικής ζωής, εκκλησιαστικών παραδόσεων και καθημερινής πρακτικής του πιστού.
Μεταξύ των έργων του συγκαταλέγονται τα βιβλία «Αγάπα τον πλησίον σου, ή Η πιο δύσκολη εντολή», «Είναι αμαρτία;… ή Ξανά για τις εκκλησιαστικές δεισιδαιμονίες», «Οι ουράνιοι φύλακες και προστάτες μας», «Η ορθόδοξη στάση απέναντι στα γηρατειά», «Πρέπει ο χριστιανός να φοβάται το μέλλον;».
Το διαφωτιστικό του έργο αποσκοπεί πρωτίστως στο να καταστήσει τα θεμέλια της χριστιανικής πίστης προσιτά στο ευρύ κοινό και να βοηθήσει τον άνθρωπο να διακρίνει τη γνήσια εκκλησιαστική παράδοση από το πολιτισμικό έθιμο και τη δεισιδαιμονία.
Η αρχή της ιερατικής διακονίας
Το 2008 ο Γρηγόριος Μίχνοφ-Βαϊτένκο χειροτονήθηκε διάκονος από τον Αρχιεπίσκοπο Νόβγκοροντ και Στάραγια Ρούσσα Λέοντα (Τσερπίτσκι), στη δικαιοδοσία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Στις 13 Φεβρουαρίου 2009 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος από τον ίδιο αρχιερέα.
Τόπος της ποιμαντικής του διακονίας έγινε ο ναός του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου του Τροπαιοφόρου στην πόλη Στάραγια Ρούσσα της περιφέρειας Νόβγκοροντ.
Κατά την περίοδο της ενοριακής του διακονίας ο πατήρ Γρηγόριος ασκούσε την πνευματική καθοδήγηση των πιστών, τελούσε τις ιερές ακολουθίες και τα μυστήρια, κατηχούσε ενηλίκους, έκανε διαφωτιστικές ομιλίες και δίδασκε τις βάσεις του ορθόδοξου πολιτισμού.
Ιδιαίτερη προσοχή έδινε σε ανθρώπους που βρίσκονταν σε δύσκολες κοινωνικές συνθήκες, μεταξύ αυτών σε άστεγους και σε όσους είχαν ανάγκη αποκατάστασης.
Ήδη από εκείνη την περίοδο βασική αρχή της ποιμαντικής του δράσης έγινε η πεποίθηση ότι η χριστιανική πίστη δεν πρέπει να περιορίζεται στη λατρεία και στο κήρυγμα του λόγου, αλλά καλείται να εκφράζεται με την άμεση βοήθεια προς τον άνθρωπο.
Ο δρόμος προς την Αποστολική Ορθόδοξη Εκκλησία
Τα γεγονότα του 2014, με την έναρξη της ένοπλης σύγκρουσης μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, αποτέλεσαν σημείο καμπής στην εκκλησιαστική πορεία του πατρός Γρηγορίου.
Μετά από ένα ταξίδι στο Κραματόρσκ, όπου είδε από κοντά τις συνέπειες των πολεμικών επιχειρήσεων, ο ιερέας τάχθηκε δημόσια κατά της συμμετοχής χριστιανών σε αδελφοκτόνο πόλεμο.
Στις 31 Αυγούστου 2014, κατά τη διάρκεια κηρύγματος, ανακοίνωσε την επιβολή επιτιμίου μακροχρόνιου αποκλεισμού από τη Θεία Κοινωνία σε όσους συμμετείχαν εθελοντικά στην ένοπλη σύγκρουση, καθώς και σε όσους υποδαύλιζαν τη συνέχισή της.
Η στάση αυτή προκάλεσε ευρεία απήχηση στην κοινωνία και στην Εκκλησία.
Ο πατήρ Γρηγόριος τόνισε επανειλημμένα την ανάγκη του ειρηνοποιού ρόλου της Εκκλησίας, η οποία μπορεί να συμβάλλει στη συμφιλίωση των αντιμαχομένων και να προστατεύει την ανθρώπινη ζωή, ανεξάρτητα από την εθνικότητα και την πολιτική τοποθέτηση του ανθρώπου.
Τον Δεκέμβριο του 2014 υπέβαλε αίτηση να τεθεί εκτός ενεργού υπηρεσίας της Επισκοπής Νόβγκοροντ της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η αίτηση έγινε δεκτή.
Το 2015 ο Γρηγόριος Μίχνοφ-Βαϊτένκο προσχώρησε στην Αποστολική Ορθόδοξη Εκκλησία, εκκλησιαστική ένωση που ιδρύθηκε το 2000 με τη συμμετοχή του πρωτοπρεσβυτέρου Γκλεμπ Γιακούνιν, του Μητροπολίτη Στεφάνου (Λινίτσκι), του Μητροπολίτη Κυριακού (Τεμερτζίδη) και του Μητροπολίτη Βιταλίου (Κουζεβάτοφ).
Η Αποστολική Ορθόδοξη Εκκλησία διακήρυξε ως θεμελιώδεις αρχές της ζωής της την πιστότητα στο ορθόδοξο δόγμα, τη συνοδικότητα της εκκλησιαστικής διοίκησης, την αυτοτέλεια των κοινοτήτων, τη χριστιανική φιλαδελφία και την ελευθερία της από τις υπαγορεύσεις του κράτους.
Στις 10 Ιουνίου 2015 ο Γρηγόριος Μίχνοφ-Βαϊτένκο διορίστηκε Έξαρχος της Εκκλησίας στην περιοχή της Βαλτικής.
Τον Ιούλιο του 2015 χειροτονήθηκε Επίσκοπος Βαράγγων και Βαλτικής. Τη χειροτονία τέλεσαν ο Προκαθήμενος της Αποστολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας Μητροπολίτης Βιτάλιος (Κουζεβάτοφ) και ο Επίσκοπος Κρουτίτσης και Κολόμνης Συμεών (Γιουζάκοφ).
Αργότερα ο Σεβασμιώτατος Γρηγόριος προήχθη σε Αρχιεπίσκοπο και συνέχισε τη διακονία του στην Αγία Πετρούπολη και το έργο της ανάπτυξης των κοινοτήτων της Αποστολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Υπεράσπιση των δικαιωμάτων και κοινωνική διακονία
Σημαντική θέση στη ζωή του Αρχιεπισκόπου Γρηγορίου κατέχει η προάσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας της συνείδησης και των δικαιωμάτων όσων βρίσκονται σε ευάλωτη θέση.
Ήδη ως ιερέας άρχισε να βοηθά ανθρώπους που είχαν συλληφθεί, κρατουμένους και τις οικογένειές τους. Με τον καιρό η δραστηριότητα αυτή απέκτησε συστηματικό χαρακτήρα.
Ο Σεβασμιώτατος Γρηγόριος έγινε μέλος του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Αγίας Πετρούπολης και συμμετείχε σε κοινωνικές πρωτοβουλίες για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τη θρησκευτική ελευθερία και τη βοήθεια προς τους κρατουμένους.
Το 2020 συγκαταλέχθηκε στους ιδρυτές της Επιτροπής Γιακούνιν «Ελευθερία της συνείδησης», που φέρει το όνομα του πρωτοπρεσβυτέρου Γκλεμπ Γιακούνιν στη μνήμη του.
Ιδιαίτερα μεγάλο πεδίο της δράσης του έγινε η βοήθεια προς όσους επλήγησαν από τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Μετά την έναρξη των πολεμικών επιχειρήσεων πλήρους κλίμακας τον Φεβρουάριο του 2022 ο Αρχιεπίσκοπος Γρηγόριος οργάνωσε μαζί με ομοϊδεάτες του στην Αγία Πετρούπολη ένα δίκτυο ανθρωπιστικής βοήθειας για Ουκρανούς πρόσφυγες και εκτοπισμένους.
Με τη συμμετοχή της ορθόδοξης κοινότητας της Αγίας Τριάδος της Αποστολικής Παράδοσης ιδρύθηκε το Κέντρο Βοήθειας Προσφύγων.
Το έργο του Κέντρου περιλάμβανε την παροχή προσωρινής στέγης, την οργάνωση ιατρικής και νομικής βοήθειας, τη συνδρομή στην έκδοση εγγράφων, στην αποκατάσταση των οικογενειακών δεσμών και στη μετακίνηση ανθρώπων σε ασφαλή μέρη.
Όσο λειτουργεί το Κέντρο, βοήθεια έχουν λάβει χιλιάδες άνθρωποι που βρέθηκαν σε δύσκολες συνθήκες.
Το 2022 ο Γρηγόριος Μίχνοφ-Βαϊτένκο τιμήθηκε με το βραβείο της Ομάδας του Ελσίνκι της Μόσχας στην κατηγορία «Για τη συμβολή στην προστασία των δικαιωμάτων των κρατουμένων και άλλων ευάλωτων ομάδων».
Η δημόσια αναγνώριση του έργου του μαρτυρεί τη σημασία της κοινωνικής και ανθρωπιστικής αποστολής, την οποία ο Σεβασμιώτατος Γρηγόριος θεωρεί αναπόσπαστο μέρος της χριστιανικής διακονίας.
Η εκλογή του ως Προκαθημένου της Αποστολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας
Στις 29 Απριλίου 2023 συνήλθε σε έκτακτη συνεδρία η Σύνοδος της Αποστολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Καθώς ο εν ενεργεία Προκαθήμενος, Μητροπολίτης Βιτάλιος (Κουζεβάτοφ), είχε ζητήσει να εφησυχάσει, τέθηκε ενώπιον της Συνόδου το ζήτημα της εκλογής νέου επικεφαλής της εκκλησιαστικής διοίκησης.
Με φανερή ψηφοφορία ο Αρχιεπίσκοπος Γρηγόριος Μίχνοφ-Βαϊτένκο εξελέγη παμψηφεί Προκαθήμενος της Αποστολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Η εκλογή του αποτέλεσε συνέχεια της εκκλησιαστικής παράδοσης που θεμελιώθηκε κατά την ίδρυση της Εκκλησίας: της επιδίωξης να αναπτυχθεί η συνοδική ζωή, να ενισχυθούν οι αυτοτελείς ορθόδοξες κοινότητες και να πραγματώνεται η χριστιανική αποστολή μέσα από τη διακονία του ανθρώπου.
Ως Προκαθήμενος ο Αρχιεπίσκοπος Γρηγόριος ασκεί τη γενική πνευματική καθοδήγηση της Εκκλησίας και συμμετέχει στις εργασίες των Συνόδων της και της Ιεράς Συνόδου, στον συντονισμό της εκκλησιαστικής ζωής, στην ανάπτυξη των κοινοτήτων και της εκκλησιαστικής παιδείας.
Παράλληλα συνεχίζει την ποιμαντική του διακονία στην Αγία Πετρούπολη ως προϊστάμενος της ορθόδοξης κοινότητας της Αγίας Τριάδος της Αποστολικής Παράδοσης.
Εκκλησιαστικές αντιλήψεις και αρχές της διακονίας του
Στο κέντρο των θεολογικών και κοινωνικών πεποιθήσεων του Αρχιεπισκόπου Γρηγορίου βρίσκεται η αντίληψη της Εκκλησίας ως ζωντανής κοινότητας ανθρώπων ενωμένων με την πίστη στον Χριστό, και όχι μόνο ως οργανωτικής δομής.
Στα κηρύγματα, στις συνεντεύξεις και στις δημόσιες παρεμβάσεις του επανέρχεται με συνέπεια στα ζητήματα της προσωπικής χριστιανικής ευθύνης, της ελευθερίας της συνείδησης, της αδελφικής αγάπης, της ευσπλαχνίας και της συμφιλίωσης.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει ο Σεβασμιώτατος Γρηγόριος στον συνοδικό χαρακτήρα της εκκλησιαστικής διοίκησης και στη συμμετοχή των κοινοτήτων στις αποφάσεις για την ίδια τους την πνευματική ζωή.
Υποστηρίζει τη συνετή εξέλιξη της εκκλησιαστικής πρακτικής, την προσβασιμότητα της θεολογικής γνώσης, την υπέρβαση των δεισιδαιμονιών και την αποκατάσταση του άμεσου δεσμού ανάμεσα στην ευαγγελική διδασκαλία και στην καθημερινή ζωή των πιστών.
Μία από τις βασικές αρχές της εκκλησιαστικής του θέσης είναι η ανάγκη να διαφυλάσσεται η ηθική αυτοτέλεια της Εκκλησίας στις σχέσεις της με την κρατική και πολιτική εξουσία.
Κατά την πεποίθηση του Αρχιεπισκόπου Γρηγορίου, η χριστιανική διακονία προϋποθέτει όχι μόνο τη διακήρυξη ηθικών ιδεωδών, αλλά και την έμπρακτη συμμετοχή στη μοίρα εκείνων που χρειάζονται προστασία, παρηγοριά και βοήθεια.
Η διακονία του σήμερα
Τον Φεβρουάριο του 2024 ο Αρχιεπίσκοπος Γρηγόριος συνελήφθη στην Αγία Πετρούπολη, αφού είχε ανακοινώσει την πρόθεσή του να τελέσει επιμνημόσυνη δέηση για τον Αλεξέι Ναβάλνι. Μετά τη σύλληψή του νοσηλεύτηκε με διαταραχή της εγκεφαλικής κυκλοφορίας.
Τον Ιούλιο του 2024 το Υπουργείο Δικαιοσύνης της Ρωσικής Ομοσπονδίας ενέγραψε τον Γρηγόριο Μίχνοφ-Βαϊτένκο στο μητρώο των προσώπων που έχουν χαρακτηριστεί ξένοι πράκτορες. Ο κληρικός εξέφρασε δημόσια τη διαφωνία του με την απόφαση αυτή.
Παρά τις συνθήκες αυτές και τη διοικητική δίωξη, ο Σεβασμιώτατος Γρηγόριος συνέχισε την εκκλησιαστική, ποιμαντική και κοινωνική του διακονία.
Ως Προκαθήμενος της Αποστολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας μεριμνά για τη διατήρηση και την ανάπτυξη των εκκλησιαστικών κοινοτήτων, την προετοιμασία του κλήρου, την προάσπιση της θρησκευτικής ελευθερίας, τη χριστιανική παιδεία και το ανθρωπιστικό έργο.
Η εκκλησιαστική του πορεία ενώνει την εμπειρία της πνευματικής καθοδήγησης, του διαφωτιστικού έργου, της κοινωνικής διακονίας και της άμεσης βοήθειας προς όσους έχουν ανάγκη.
Θεμέλιο αυτής της διακονίας παραμένει η επιδίωξη να ενσαρκώνονται οι ευαγγελικές αρχές της αγάπης προς τον πλησίον, της ευσπλαχνίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στη ζωή της Εκκλησίας και της σύγχρονης κοινωνίας.