Αποστολική Ορθόδοξη ΕκκλησίαΚοινότητες της αποστολικής παράδοσης
EL

Τα θεμέλια της πίστεως της Αποστολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας

Περί των εικόνων και του μοναχισμού

Περί της τιμής των αγίων εικόνων

Τιμούμε τις άγιες εικόνες, δηλαδή προσευχόμαστε μπροστά τους, τις θυμιάζουμε, τις τοποθετούμε στα σπίτια και στους ναούς, τις περιφέρουμε πανηγυρικά για προσκύνηση κατά τις λιτανείες.

Η εικόνα προϋποθέτει για την ύπαρξή της την απεικονισιμότητα του Θεού στον άνθρωπο, ο οποίος από τη δημιουργία του φέρει την εικόνα του Θεού (Γέν. 1,26), αν και σκοτισμένη από το προπατορικό αμάρτημα. Ο Κύριος όμως Ιησούς Χριστός, προσλαμβάνοντας την ανθρώπινη φύση, φανέρωσε στην αναμάρτητη ανθρωπότητά Του τον αληθινό άνθρωπο. Ο Θεός παραμένει απερίγραπτος στην υπερκόσμια ύπαρξή Του, όμως στην αποκάλυψή Του προς τον άνθρωπο έχει μορφή και μπορεί να περιγραφεί. Διαφορετικά δεν θα είχε θέση ούτε η ίδια η αποκάλυψή Του. Ειδικότερα, δυνάμει των όσων ειπώθηκαν, είναι απεικονίσιμα τα γεγονότα της επίγειας ζωής του Κυρίου Ιησού Χριστού, όπως αυτά απεικονίζονται με τον λόγο στο άγιο Ευαγγέλιο, το οποίο με αυτή την έννοια δεν είναι άλλο από λεκτική εικόνα του Χριστού. Οι πίνακες θρησκευτικού περιεχομένου που απεικονίζουν ευαγγελικά γεγονότα δεν συναντούν καμία αντίρρηση επί της αρχής ούτε στον προτεσταντικό κόσμο. Χρησιμοποιούνται εκεί, είτε για διδασκαλία είτε για ανάμνηση είτε για βαθύτερη θρησκευτική κατανόηση, όπως χρησιμοποιούνται και τα ιερά κείμενα που κοσμούν τους τοίχους του ναού και που επίσης δεν είναι άλλο από λεκτικές εικόνες. Τέτοια αναμνηστική σημασία έχουν στην Ορθοδοξία οι τοιχογραφίες (νωπογραφίες) διαφόρου περιεχομένου, που καλύπτουν τους τοίχους του ναού και στην ουσία δεν έχουν σημασία εικόνας.

Η εικόνα δεν είναι απλώς ιερή απεικόνιση, αλλά και κάτι περισσότερο από απεικόνιση. Κατά την πίστη της Ορθοδοξίας, η εικόνα είναι τόπος χαριτωμένης παρουσίας, σαν μια εμφάνιση του Χριστού (και κατ’ επέκταση της Θεοτόκου, των αγίων, γενικά όσων απεικονίζονται στην εικόνα), για την προσευχή προς Αυτόν. Αυτή η εμφάνιση του Χριστού στην απεικόνισή Του, για να ακούσει την προσευχή προς Αυτόν, δεν κάνει το ίδιο το ξύλο και τα χρώματα, που είναι αναγκαία για την απεικόνιση και αποτελούν την ύλη της, να ανήκουν στο σώμα του Χριστού. Με αυτή την έννοια η εικόνα είναι εντελώς αντίθετη προς τη Θεία Ευχαριστία, όπου δεν υπάρχει εικόνα του Χριστού, αλλά ο Χριστός είναι μυστηριακά παρών στην ύλη του σώματος και του αίματός Του, προσφέροντάς τα για κοινωνία. Ο ορθόδοξος προσεύχεται μπροστά στην εικόνα του Χριστού όπως μπροστά στον ίδιο τον Χριστό, που στέκεται ενώπιόν του μέσα στην εικόνα Του, όμως η ίδια η εικόνα, τόπος αυτής της παρουσίας, παραμένει μόνο πράγμα και ουδόλως γίνεται είδωλο ή φετίχ.

Η ανάγκη να έχει κανείς μαζί του και μπροστά του εικόνα πηγάζει από τον συγκεκριμένο χαρακτήρα του θρησκευτικού αισθήματος, το οποίο δεν ικανοποιείται μόνο με την πνευματική θεωρία, αλλά αναζητεί και άμεση, απτή εγγύτητα, όπως είναι φυσικό για τον άνθρωπο, που αποτελείται από ψυχή και σώμα. Στον άνθρωπο ο Κύριος δίνει την κοινωνία μαζί Του με τη μετάληψη του σώματος και του αίματός Του, δηλαδή αισθητά και απτά. Και μια παρόμοια πνευματική και συνάμα απτή κοινωνία έχουμε και στις άγιες εικόνες, με όλη τη βαθιά διαφορά της εικόνας από τη Θεία Ευχαριστία. Η τιμή των αγίων εικόνων θεμελιώνεται λοιπόν όχι μόνο στο ίδιο το περιεχόμενο των προσώπων ή των γεγονότων που απεικονίζονται σε αυτές, αλλά και στην πίστη σε αυτή τη χαριτωμένη παρουσία, που δίνεται από την Εκκλησία με τη δύναμη του αγιασμού της εικόνας. Στον αγιασμό της εικόνας έχουμε ιεροπραξία, με την οποία ακριβώς εγκαθιδρύεται ο δεσμός μεταξύ πρωτοτύπου και εικόνας, απεικονιζομένου και απεικονίσεως. Μέσω του αγιασμού συντελείται στην εικόνα του Χριστού η μυστική συνάντηση του προσευχομένου με τον Χριστό. Και το ίδιο ισχύει και για την εικόνα της Θεοτόκου και των αγίων, οι οποίοι στις εικόνες τους σαν να συνεχίζουν τη ζωή τους στη γη με τις εμφανίσεις τους (ανάλογο νόημα έχει και η τιμή των αγίων λειψάνων).

Ο μοναχισμός

Σύμφωνα με την ορθόδοξη Παράδοση, θεωρούμε δυνατή και αναγκαία την πορεία του αγώνα της χριστιανικής ζωής όχι μόνο στον γάμο, αλλά και στον μοναχισμό, τόσο τον ερημιτικό όσο και τον κοινοβιακό. Κοινό και για τους δύο είναι η ανάληψη των υποσχέσεων της αγαμίας, της αποταγής του ιδίου θελήματος και κάθε κτήσεως.

«Φῶς μοναχῶν ἄγγελοι, φῶς δὲ πάντων ἀνθρώπων μοναχικὴ πολιτεία». Σε αυτά τα σύντομα λόγια του Ιωάννη της Κλίμακος περιέχεται η ιδέα της ενότητας και της ιεραρχικής τάξεως του ορατού και του αοράτου κόσμου. Στη γη ο μοναχισμός συνεχίζει τη «χρυσή αλυσίδα» που συνδέει με τον αγγελικό κόσμο στους ουρανούς και εκχέει στον επίγειο κόσμο, τον φθαρτό και πεπτωκότα, αυτή τη λάμψη αγιότητας, αγάπης και σοφίας. Ο μοναχισμός πρέπει να είναι πλήρης αυτού του φωτός και να το διαθλά σε έργα αγνότητας, ελεημοσύνης και θεογνωσίας, να συνεχίζει στη γη και να ολοκληρώνει την αγγελική διακονία, να γίνεται «λειτουργικά πνεύματα» για όσους μέλλουν να κληρονομήσουν σωτηρία, για την ανθρωπότητα που μαραζώνει μέσα στις αμαρτίες και στην απιστία. Να ομοιωθεί με τους αγγέλους, τα πνεύματα, μπορεί ο μοναχισμός μόνο με το πνεύμα, όχι με το σώμα, μόνο με τη «μοίρα Θεού» μέσα του, κατά τον λόγο του Γρηγορίου του Θεολόγου, δηλαδή με την υποστατική του αρχή. Οφείλει, όπως και όλη η λογική, πνευματικά προικισμένη ανθρωπότητα, να αναπτύσσει μέσα του το θείο στοιχείο που ενυπάρχει σε αυτόν δυνάμει, να καλλιεργεί το πνευματικό του χάρισμα, να τελειοποιείται και να πλησιάζει τη θεία Πηγή της ζωής.

Ο μοναχισμός κατά τη σύλληψή του δεν είναι εγωισμός και δεν έχει δικαίωμα να γίνει εγωισμός στην πράξη. Αυτό θα ήταν ρήξη της «χρυσής αλυσίδας», παραβίαση της συνοδικής ενότητας όλων των μελών του σώματος της Εκκλησίας και έκπτωση από το γενικό σχέδιο της θείας προνοίας για τον κόσμο και τους ανθρώπους. Επίσης η άσκηση καθαυτή δεν μπορεί να είναι σκοπός· χρησιμεύει μόνο ως μέσο, και μάλιστα αρνητικό, κυρίως ως εγκράτεια και αποτροπή των κατώτερων ψυχοσωματικών αναγκών. Οι μοναχικές υποσχέσεις της ακτημοσύνης και της παρθενίας έχουν τον ίδιο αρνητικό χαρακτήρα. Σκοπός του μοναχισμού, ως ηθικής δυνάμεως, είναι η σωτηρία όχι μόνο των ίδιων των μοναχών, αλλά η σωτηρία όλου του κόσμου και ο αγιασμός της κτίσεως. Δεν είναι μόνο σωτηρία από τον κόσμο, αλλά ακριβώς σωτηρία του κόσμου. Γι’ αυτό, χωρίς να αποστρέφεται τις ασθένειές του και χωρίς να σιχαίνεται την ακαθαρσία του, ο μοναχισμός διακονεί τον κόσμο: τον φυλάσσει, προσεύχεται για τη λύτρωσή του, τον ποιμαίνει, τον εξομολογεί και πρεσβεύει υπέρ αυτού.

Σε αυτό συνοψιζόταν η διακονία του πολυάριθμου χορού των οσίων πατέρων, τόσο εκείνων που ασκήτευσαν στις ερήμους όσο και εκείνων που ανοίγονταν σε αυτόν τον κόσμο. Η ανάβαση σε στύλο (οι Στυλίτες Συμεών, Αλύπιος, Νικήτας, Δανιήλ) ή σε πέτρα (ο όσιος Σεραφείμ του Σάρωφ), η απομάκρυνση στον έγκλειστο βίο, στα σπήλαια της ερήμου, στις σκήτες των δασών, όλα αυτά είναι αγώνας προσευχητικής μεσιτείας υπέρ του κόσμου. Αλλά και αυτός ο αγώνας υπέρ του κόσμου, η ικεσία για τη λύτρωσή του ενώπιον του θρόνου του Κυρίου, μεταμορφώνεται ενίοτε σε φανερή διακονία της ανθρωπότητας. Ιδιαίτερα οι ώριμοι κατά το πνεύμα ασκητές παραδίδονται στον άθλο μιας εξαιρετικής, συμπονετικής αγάπης για τον κόσμο, απευθύνονται σε αυτόν με θεραπευτική προσευχή και συμβουλή.